HỒ TRONG ĐÔ THỊ – NÉT BẢN SẮC VÀ CÔNG TRÌNH HẠ TẦNG QUAN TRỌNG CỦA HÀ NỘI

HỒ TRONG ĐÔ THỊ – NÉT BẢN SẮC VÀ CÔNG TRÌNH HẠ TẦNG QUAN TRỌNG CỦA HÀ NỘI

Tô Anh Tuấn – Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Hà Nội

 

Hà Nội được biết đến là một thành phố với nhiều hồ đa dạng, xinh đẹp trong đô thị. Mặt nước hồ gắn với cây xanh, vườn hoa, công viên, không gian công cộng tạo nên những cảnh quan đặc sắc, hấp dẫn làm phong phú môi trường và hình ảnh duyên dáng của thành phố. Nét bản sắc đáng yêu này của Hà Nội vừa phản ánh truyền thống văn hóa lâu dài của miền đất kinh kỳ, vừa phản ánh điều kiện tự nhiên nơi thành phố hình thành.

Hà Nội được hình thành và phát triển trên vùng đất bằng phẳng và khá thấp của châu thổ sông Hồng. Địa hình tự nhiên này đem lại thuận lợi và nhiều mặt cho sự phát triển của thành phố nhưng đồng thời cũng tạo nên những khó khăn không ít cho việc tiêu thoát nước, chống ngập úng cho đô thị nhất là khi diện tích thành phố ngày càng mở rộng. Mặt đất bằng phẳng với độ dốc nhỏ (phổ biến 1-2‰) làm cho việc tháo nước khi mưa lớn (khá thường xuyên ở Hà Nội) gặp khó khăn, chậm trễ, kéo dài là nguyên nhân cơ bản của tình trạng ngập úng. Cùng với đó, cao độ mặt đất thấp làm cho ngập úng nhanh xảy ra và chậm được tháo cạn.

Trong điều kiện tự nhiên ấy, giải pháp thoát nước, chống úng ngập hiệu quả, ít phải đầu tư công trình chuyên ngành đã được ông cha ta sử dụng phổ biến từ xưa là tại các ao, hồ kề cận, xen kẽ khu dân cư để làm nơi thoát nước tức thì, chứa và chôn nước tạm thời chờ rút dần sau mưa. Nhìn vào các làng xóm, phố thị vùng đồng bằng sông Hồng nói chung và Thăng Long – Hà Nội nói riêng có thể thấy hình thái các hồ, ao, chuôm, đầm kề cận, đan xen khu dân cư phổ biến rộng rãi ở khắp nơi.

Giải pháp chống úng ngập truyền thống, thông minh và ít chi phí này đã được kế thừa và áp dụng trong suốt quá trình phát triển, mở rộng đô thị hóa của Hà Nội. Đây cũng là nguồn gốc và bản chất kỹ thuật của hệ thống hồ trong đô thị ngày nay của Hà Nội. Trong quy hoạch đô thị của Hà Nội ngày nay, hệ thống hồ trong thành phố được sử dụng như một trong những giải pháp cơ bản của hệ thống thoát nước, chống úng ngập của thành phố. Với vai trò chứa và điều hòa lượng nước cần tiêu thoát theo thời gian thực, các hồ điều hòa giúp cho khu vực đô thị xung quanh (thuộc lưu vực hồ) tiêu rút nước nhanh, giảm ngập úng. Khi mưa và cho phép giảm nhỏ quy mô hệ thống thoát nước hạ lưu hồ (cống, kênh mương, sông, trạm bơm,…) nhờ đó giảm đáng kể chi phí đầu tư (xây dựng, giải phóng mặt bằng…) hệ thống này.

Ngoài tác dụng chống úng ngập, với diện tích mặt nước lớn (thường từ vài ha đến hàng chục, hàng trăm ha), các hồ trong đô thị còn là những không gian có giá trị cao về nhiều mặt cho đời sống đô thị. Trong quy hoạch và xây dựng đô thị ngày nay, các hồ điều hòa thường được tổ chức kết hợp với cây xanh, công viên, các tiện ích công cộng đô thị. Khi được tổ chức kết hợp như vậy các hồ điều hòa và khu vực xung quanh trở thành các không gian đa chức năng hết sức quý báu và có tác dụng nhiều mặt. Có thể kể ra những tác dụng cơ bản của hệ thống hồ điều hòa – không gian đa chức năng này đối với đô thị như:

• Điều hoà việc thoát nước, chống úng ngập.
• Cải thiện vi khí hậu cho khu vực xung quanh và thành phố nhờ mặt nước và cây xanh.
• Là “ốc đảo” yên tĩnh, thanh bình và giải phóng tầm nhìn trong không gian và cuộc sống đô thị chật chội, ồn ào và hối hả.
• Là một nơi lý tưởng để tạo dựng và thể hiện hình bóng đô thị.
• Là không gian “đắc địa” cho nhiều dịch vụ đô thị.
• Là không gian sinh hoạt công cộng cho cộng đồng dân cư các lứa tuổi với nhiều hình thức hoạt động đa dạng (thư giãn, giao lưu, thể dục thể thao, vui chơi giải trí, tổ chức sự kiện,…) làm thay đổi lối sống đô thị theo hướng cân bằng, gắn kết, hòa nhập và thân thiện.

Với hệ thống hàng chục hồ trong đô thị, các hồ ở Hà Nội kết hợp với truyền thống văn hóa đã tạo nên nét bản sắc riêng có, hấp dẫn và đáng yêu cho thành phố, góp phần tạo lập văn hóa và lối sống của người Hà Nội, là một thành tố đóng góp cho sự phát triển bền vững của thành phố. Nét bản sắc này cần được tiếp tục bảo tồn và làm đậm thêm trong các giai đoạn phát triển tiếp theo của Hà Nội.

Kể từ sau giải phóng Thủ đô (10/1954) Hà Nội đã có những thời kỳ chú trọng cao cho phát triển hệ thống hồ nội thành với kết quả là hàng chục hồ được xây dựng mới hoặc cải tạo, nâng cấp. Thời kỳ sớm sau giải phóng (những năm 50, 60 thế kỷ trước) có hồ Thống Nhất (Bảy mẫu), Thủ Lệ. Thời kỳ những năm 80, 90 và kéo dài tới nay, có hồ Ba Mẫu, Thành Công, Ngọc Khánh, Nghĩa đô, Thanh Nhàn, Đống Đa, Giảng Võ, Văn chương Đền Lừ, Định Công, Yên Sở, Hạ Đình, đầm Vân Trì,… và một số hồ khác đang tiếp tục được triển khai xây dựng. Các hồ này đã góp phần làm đẹp thêm nhiều cho hình ảnh của Thủ đô và cùng với các hạng mục khác của Dự án thoát nước cải thiện, làm giảm nhẹ cơ bản tình trạng ngập úng trước đây ở Hà Nội.

Trong các hồ thì kéo dài và kỳ công nhất nhưng đã thành công là dự án Bảo tồn, tôn tạo Hồ Tây. Triển khai trong khoảng 15 năm, phải giải phóng mặt bằng hàng trăm hộ dân và cơ quan, đơn vị, xây dựng gần 20 km kè, cống và đường bao quanh hồ, hàng chục ha cây xanh, vườn hoa, thảm cỏ… dự án đã thực sự nâng cao giá trị của con hồ nổi tiếng trong lịch sử và văn hóa Thăng Long – Hà Nội, bảo tồn diện tích gần 550 ha mặt nước, chấm dứt tình trạng lấn chiếm hồ và đặc biệt đã làm cho thắng cảnh Hồ Tây trở thành không gian công cộng mở hoàn toàn cho toàn dân và khách du lịch khắp nơi. Trước khi thực hiện dự án, mặc dù rất nổi tiếng trong thơ ca, truyền thuyết nhưng ngay cả người Hà Nội cũng chỉ biết được Hồ Tây qua đường Thanh Niên và một vài đoạn đường đi sát hồ, phần lớn chu vi hồ bị chiếm dụng bởi các cơ quan, đơn vị, làng xóm, nhà dân… Ngày nay thì bất cứ ai cũng có thể dễ dàng làm một vòng dạo quanh sát Hồ Tây để cảm nhận hồ thực sự là một tài sản, một thắng cảnh của toàn dân, của quốc gia.

Nói về các hồ ở Hà Nội là một câu chuyện dài, trong khuôn khổ bài viết này, để khép lại chỉ xin nêu một số lưu ý và mong muốn của người viết, đó là:

• Các hồ trong đô thị có giá trị đặc biệt về nhiều mặt và là một thành tố tạo nên bản sắc của Hà Nội vì vậy cần được tiếp tục chú trọng trong từng bước phát triển tới đây của Thủ đô, nhất là đối với đô thị trung tâm.
• Việc xây dựng các hồ cần đảm bảo luôn gắn chặt với quy hoạch đô thị, mỗi hồ là một thành phần trong hệ thống chung, thông số thủy văn của từng hồ (diện tích, dung tích sống của hồ giữa Hmax và Hmin, lưu lượng và hệ thống dẫn vào – ra…) phải được thống nhất với quy hoạch hệ thống thoát nước.
• Các hồ cần luôn được kết hợp với cây xanh, vườn hoa, công viên, tiện ích đô thị để phát huy giá trị tổng hợp tạo nên không gian mở công cộng đa chức năng.
• Mỗi hồ, nhất là các hồ lớn gắn với công viên cần được nghiên cứu kỹ, thiết kế chi tiết về cây xanh, cảnh quan và từng tiện ích đi kèm (kè, lan can, bậc lên xuống, ghế ngồi, cột điện, đường dạo, tiểu cảnh,…) để tạo được không gian đặc thù, bản sắc riêng của mình, tránh lặp lại, tương tự thậm chí như nhau giữa các hồ.
• Môi trường khu vực hồ (không khí, khói bụi, tiếng ồn, ánh sáng, màu sắc và nhất là môi trường nước) cần được quan tâm đúng mức để có các biện pháp cải thiện từng bước, nâng cao giá trị sử dụng công cộng khu vực hồ.
• Cảnh quan đô thị xung quanh hồ là một phần quan trọng của bộ mặt đô thị góp phần định hình cảm nhận của mọi người về hình ảnh đô thị vì vậy cần được nghiên cứu cẩn thận, quản lí chặt chẽ, tránh bố trí các công trình quá cao, bề mặt hoặc khối tích quá lớn, phong cảnh lộn xộn gần quanh hồ.
• Tổ chức phát triển hệ thống hồ là trách nhiệm của nhà nước nhưng ngoài vốn ngân sách hoàn toàn có thể sử dụng các phương thức xã hội hóa đầu tư nhất là gắn việc tạo dựng các không gian đa chức năng này với các dự án phát triển đô thị. Điều cần thiết là không xem các không gian này là yếu tố phụ của dự án mà phải hết sức coi trọng để xem xét kỹ càng từ quy hoạch, thiết kế tới quản lý chặt chẽ trong thực hiện.
• Tạo dựng được các không gian chức năng gắn với hồ là rất công phu nhưng duy trì được sự hấp dẫn và bản sắc riêng để thu hút được người sử dụng trong suốt quá trình tồn tại cũng là không dễ dàng. Đây là vấn đề cần được cân nhắc kỹ trong dự án đầu tư xây dựng và cả quá trình quản lý vận hành về sau.

Tản mạn vài ý kiến, cảm nhận và mong muốn đối với một không gian chức năng đặc thù, quan trọng của Hà Nội, người viết mong đóng góp ít nhiều cho việc gìn giữ và phát huy nét bản sắc đáng quý này của Thủ đô.

Hà Nội, 6/2017.
T.A.T